نشست علمی «پدافند غیرعامل؛ تاب‌آوری زیرساختی، پایداری اجتماعی» در دانشگاه تبریز برگزار شد
به مناسبت شعار سال ۱۴۰۴ پدافند غیرعامل با محوریت «پدافند غیرعامل؛ تاب‌آوری زیرساختی، پایداری اجتماعی»، نشست علمی تخصصی با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران و دانشجویان، به همت مدیریت امور اجتماعی دانشگاه تبریز در تالار اجتماعات این دانشگاه برگزار شد.
در این نشست، سه سخنران اصلی با محوریت ابعاد روانی، اجتماعی و محیط‌زیستی پدافند غیرعامل به بیان دیدگاه‌ها و یافته‌های خود پرداختند.
وفاق ملی و پدافند غیرعامل مردم‌محور
به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، در بخش نخست این نشست، دکتر جواد علی‌پور، استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه تبریز، با موضوع «وفاق ملی و پدافند غیرعامل مردم‌محور» به تشریح ابعاد اجتماعی، فرهنگی و راهبردی پدافند غیرعامل پرداخت و گفت: پدافند غیرعامل در حقیقت یعنی پدافند غیر نظامی یعنی نوعی از دفاع که در آن از نظامیان و ابزار های نظامی استفاده نمی شود.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به گستردگی مفهوم پدافند غیرعامل گفت: در همه شرایط نمی‌توان تنها بر نیروی نظامی تکیه کرد. حفاظت از جامعه صرفاً به معنای پاسداری فیزیکی از ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها نیست، بلکه پاسداری از ارزش‌ها، هنجارها، فرهنگ و دارایی‌های معنوی جامعه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
دکتر علی‌پور با مرور روند تاریخی شکل‌گیری پدافند غیرعامل افزود: پس از دهه‌های هفتاد و هشتاد میلادی و به‌ویژه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و حملات یازدهم سپتامبر، این مفهوم دوباره به عنوان یکی از ارکان امنیت ملی کشورها مورد توجه قرار گرفت. امروزه پدافند مردم‌محور مکمل و در بسیاری موارد جایگزین پدافند نظامی است.
وی در تبیین این مفهوم اظهار داشت: پدافند مردم‌محور سیاستی است که در آن، مردم و نهادهای اجتماعی از حالت انفعالی خارج شده و به مدافعان فعال جامعه تبدیل می‌شوند. هدف این رویکرد، افزایش پایداری ملی، پیشگیری از آشوب‌ها، خرابکاری‌ها و هجمه‌های رسانه‌ای و تقویت حس مسئولیت جمعی در برابر تهدیدهاست.
دکتر علی‌پور با تأکید بر نقش آگاهی در تحقق پدافند مردم‌محور، گفت: هیچ ابزاری مهم‌تر از آموزش و اطلاع‌رسانی نیست. از مدارس و دانشگاه‌ها گرفته تا رسانه‌ها، همه باید در راستای آگاه‌سازی و افزایش حساسیت اجتماعی عمل کنند. هرچه مردم نسبت به تهدیدات و آسیب‌ها آگاه‌تر باشند، خطر نفوذ و تخریب کمتر می‌شود.
وی در ادامه با ذکر نمونه‌هایی از کشورها و جوامع مختلف، نقش مردم را در کاهش آسیب‌های بحران‌ها تشریح کرد و افزود: پدافند مردم‌محور از سطح کلان تا سطح خرد در جامعه معنا دارد. حتی در محله‌ها و فضاهای کوچک، احساس مسئولیت اجتماعی و مراقبت از محیط پیرامون، نوعی پدافند مردمی است.
استادیار دانشگاه تبریز، وفاق ملی و همبستگی اجتماعی را مهم‌ترین بستر تحقق پدافند مردم‌محور دانست و گفت: وقتی افراد جامعه با وجود تفاوت‌های فرهنگی، زبانی، مذهبی و سیاسی، خود را زیر یک چتر ملی ببینند، انسجام اجتماعی شکل می‌گیرد. در چنین جامعه‌ای، شهروندان نه‌تنها در برابر تهدیدهای خارجی بلکه در برابر هجمه‌های روانی، رسانه‌ای و فرهنگی نیز با آگاهی و وحدت عمل می‌کنند.
وی در پایان با اشاره به پیوند میان وفاق ملی و امنیت پایدار اظهار داشت: پدافند مردم‌محور زمانی مؤثر است که مردم احساس کنند سرنوشت آن‌ها به یکدیگر گره خورده است. هرچه احساس تعلق، اعتماد و همبستگی در جامعه بیشتر باشد، تاب‌آوری ملی نیز افزایش می‌یابد.
دل آرام در روزهای ناآرام؛ حکمت تاب‌آوری روانی-اجتماعی
در ادامه این نشست ، دکتر رحیم بدری، استاد روان‌شناسی تربیتی دانشگاه تبریز، در سخنرانی خود با عنوان «دل آرام در روزهای ناآرام؛ حکمت تاب‌آوری روانی-اجتماعی» به بررسی ابعاد روانی و شناختی تاب‌آوری در مواجهه با بحران‌ها پرداخت.
وی با اشاره به انواع بحران‌های فردی و جمعی از جمله بحران‌های هویتی، خانوادگی، مالی، تحصیلی، شغلی و ملی، گفت: آرامش به‌معنای نبود اضطراب نیست، بلکه توان زیستن در دل اضطراب است. گاهی پذیرفتن ضعف، خود نشانه قدرت است.
دکتر بدری در ادامه تأکید کرد: آرامش حقیقی زمانی شکل می‌گیرد که انسان بتواند احساسات خود را بپذیرد، نه آنکه آن‌ها را سرکوب کند. او با استناد به یافته‌های علمی اظهار داشت: وقتی فرد به خود می‌گوید “من نگرانم و این طبیعی است”، سیستم عصبی بدن آرام‌تر عمل می‌کند و اضطراب کاهش می‌یابد. نخستین گام در مسیر تاب‌آوری، شناخت و پذیرش احساسات است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به مؤلفه‌های اصلی تاب‌آوری، گفت: انعطاف‌پذیری شناختی، تنظیم هیجان، معناجویی و امید، چهار رکن اساسی در بازسازی روانی و پایداری فرد در برابر بحران‌ها هستند. فرد تاب‌آور می‌تواند با تغییر زاویه نگاه، کنترل هیجان‌های منفی و یافتن معنا در رنج، مسیر رشد را در دل دشواری‌ها بیابد.
استاد دانشگاه تبریز با بیان اینکه پیوندهای انسانی یکی از مؤثرترین عوامل تاب‌آوری است، افزود: در دوران بحران‌ها، ارتباط با خانواده، دوستان یا گروه‌های حمایتی می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب و بازگشت به تعادل روانی ایفا کند.
وی همچنین با اشاره به نظریات ویکتور فرانکل و رویکرد معنا‌درمانی گفت: گاهی آرامش از حذف درد به‌دست نمی‌آید، بلکه از معنا دادن به آن حاصل می‌شود. انسان زمانی در بحران‌ها پایدار می‌ماند که بتواند رنج خود را در قالب معنا تفسیر کند.
دکتر بدری در پایان سخنان خود خاطرنشان کرد: آرامش، نتیجه فرار از بحران نیست؛ آرامش مهارتی است که در دل بحران ساخته می‌شود.
تاب‌آوری اجتماعی و پدافند غیرعامل در بحران دریاچه ارومیه
در بخش پایانی نشست، سولماز سقلی، دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی دانشگاه تبریز، با ارائه سخنرانی خود تحت عنوان «تاب‌آوری اجتماعی و پدافند غیرعامل در بحران دریاچه ارومیه» به بررسی ابعاد اجتماعی و فرهنگی بحران زیست‌محیطی دریاچه ارومیه پرداخت.
وی با اشاره به نظریه «مدرنیته سیال» زیگمونت باومن گفت: در جهان مدرن، هیچ‌چیز ثابت و پایدار نیست؛ نه روابط انسانی، نه امنیت و نه حتی طبیعت. در چنین جهانی که همه چیز در حال تغییر است، تهدیدها نیز شکل ثابتی ندارند و پدافند غیرعامل نمی‌تواند تنها بر سازه‌های فیزیکی و ساختارهای ثابت تکیه کند. پاسخ ما به بحران‌ها باید سیال، یادگیرنده، ارتباطی و سازگارانه باشد.
سقلی در ادامه با تمرکز بر بحران خشک شدن دریاچه ارومیه، آن را فراتر از یک مسئله محیط‌زیستی صرف دانست و افزود: خشک شدن دریاچه، یک تهدید سیال است که هم‌زمان ابعاد اکولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی و حتی روانی را دربرمی‌گیرد. این بحران، پیوند میان سه نظام اجتماعی، انسانی و طبیعی را دچار گسست کرده و بازسازی ارتباط میان انسان و طبیعت و جامعه ضرورتی اساسی است.
وی سه نوع تاب‌آوری اجتماعی را در مواجهه با این بحران برشمرد و گفت: تاب‌آوری سازگارانه، تاب‌آوری حافظه‌ای و تاب‌آوری شبکه‌ای سه محور اصلی در پدافند اجتماعی در برابر تهدیدهای نوین هستند.
سقلی در توضیح تاب‌آوری سازگارانه اظهار داشت: در شرایطی که احیای کامل محیط زیست ممکن نیست، باید جامعه‌ای بسازیم که خود را با شرایط جدید سازگار کند. اجتماعات پیرامون دریاچه ارومیه باید بیاموزند چگونه در اقلیم نیمه‌خشک زندگی کرده، الگوهای معیشتی خود را از کشاورزی پرمصرف به فعالیت‌های کم‌آب‌بر، گردشگری فرهنگی و اقتصاد سبز تغییر دهند. در واقع، اگر نتوانیم دریاچه را احیا کنیم، باید جامعه را تاب‌آور کنیم.
وی سپس در تشریح تاب‌آوری حافظه‌ای گفت: در جامعه مدرن، تمایل به فراموشی گذشته وجود دارد؛ اما جامعه‌ای پایدار است که حافظه جمعی خود را حفظ کند. دریاچه ارومیه باید در روایت‌ها، کتاب‌های درسی، موزه‌ها و نمادهای فرهنگی ما زنده بماند. چنین یادآوری فرهنگی، نوعی پدافند غیرعامل در برابر فراموشی و ازهم‌گسیختگی هویت جمعی است.
در ادامه، سقلی سومین نوع تاب‌آوری، یعنی تاب‌آوری شبکه‌ای را مورد توجه قرار داد و افزود: جامعه از ارتباطات ساخته می‌شود، نه صرفاً از افراد. برای تحقق پدافند غیرعامل شبکه‌ای، باید پیوندهای افقی و عمودی میان نهادهای محلی، دولت، دانشگاه، رسانه و مردم تقویت شود. افزایش اعتماد و انسجام اجتماعی، چه در سطح فردی و چه در سطح نهادی، بنیان عبور از بحران‌های سیال است.
وی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: در دنیای سیال امروز، تاب‌آوری نیز باید سیال باشد. همان‌گونه که تهدیدها تغییر شکل می‌دهند، ما نیز باید بیاموزیم یادگیرنده و سازگار باشیم. بحران دریاچه ارومیه بیش از آنکه به آب نیاز داشته باشد، به بازسازی شبکه‌های اعتماد، معنا و هویت جمعی نیاز دارد. در چنین نگاهی، هر شهروند آگاه و هر نهاد مشارکت‌جو، خود یک واحد پدافند غیرعامل است؛ چرا که پدافند امروز، دفاع از خاک نیست، بلکه دفاع از معنا و هویت جمعی است.
نظر شما :