جایگاه پدافند غیرعامل از دیدگاه ضرورت استقرار نظام جامع HSE در محیط‌های دانشگاهی

     توجه به مبانی ایمنی، بهداشت و سلامت محیط که در ادبیات تخصصی و جهانی تحت عنوان «HSE» شناخته می‌شود، یکی از ارکان بنیادین و راهبردی در نظام پدافند غیرعامل است. دانشگاه‌ها به دلیل ماهیت چندوجهی و تنوع فعالیت‌های جاری، در واقع بازتابی جامع از تمامی کنش‌های صنعتی، اجتماعی و فناورانه در سطح جامعه هستند. وجود محیط‌های متنوع و تخصصی، از آزمایشگاه‌های پیشرفته و کارگاه‌های فنی گرفته تا فضاهای مطالعاتی مشترک نظیر کتابخانه‌ها و اماکن ورزشی، گویای آن است که دانشگاه‌ها میزبان طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها با سطوح مختلف ریسک هستند. 
    در تحلیل دقیق‌تر این محیط‌ها، سه مؤلفه کلیدی به چشم می‌خورد که ضرورت تدوین استانداردهای حفاظتی را دوچندان می‌کند: نخست، ماهیت پیشرو و به‌روز بودن فعالیت‌های دانشگاهی که غالباً در مرزهای دانش و در محیط‌هایی با متغیرهای ناشناخته صورت می‌گیرد؛ دوم، تراکم بالای جمعیت فعال و تردد مداوم افراد در این فضاها که در مقایسه با سایر مراکز، ریسک انسانی را افزایش می‌دهد؛ و سوم، بهره‌برداری از طیف وسیعی از تجهیزات حساس و مواد شیمیایی و فیزیکی با ماهیت‌های گوناگون. از این رو، استقرار الگوهای استاندارد حفاظتی نه تنها یک ضرورت اداری، بلکه یک الزام حیاتی برای تضمین امنیت جانی و سلامت محیطی است تا از طریق پیشگیری فعال، محیطی امن و پایدار برای رشد علمی فراهم آید.
    در همین راستا، تحلیل ماهیت مخاطرات در محیط‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که این ریسک‌ها با مخاطرات موجود در محیط‌های صنعتی و جامعه تفاوت‌های بنیادین و ساختاری دارند. در محیط‌های صنعتی، فرآیندهای تولیدی معمولاً بر اساس الگوهای پیش‌بینی‌پذیر و خطوط تولید ثابت طراحی شده‌اند؛ به گونه‌ای که کارکنان برای سالیان متمادی با مواد، تجهیزات و رویه‌های عملیاتی مشخصی سروکار دارند و ریسک‌ها در آنجا قابل پیش‌بینی و مهارپذیرتر است. اما در محیط‌های دانشگاهی، ماهیت «پژوهش‌محور» بودن فعالیت‌ها ایجاب می‌کند که پژوهشگر برای دستیابی به نتایج نوآورانه، مسیرهای متنوع، متغیر و گاه آزمایشی را بپیمایند. برای تبیین عینی‌تر این تفاوت، می‌توان اشاره کرد که در حالی که مواد خطرناک در صنایع معمولاً در مخازن مهارشده‌ای از جنس فولاد یا استیل با استانداردهای فشار و دما نگهداری می‌شوند، همین مواد در محیط‌های دانشگاهی در طیف وسیعی از ظروف شیشه‌ای و محیط‌های باز قرار دارند. لذا، کوچک‌ترین بی‌توجهی به پروتکل‌های ایمنی، علاوه بر ریسک تخریب تجهیزات، احتمال وقوع واکنش‌های شیمیایی ناخواسته و زنجیره‌ای میان مواد متنوع را افزایش داده و می‌تواند اثرات نامطلوب، حاد و جبران‌ناپذیری بر سلامت افراد حاضر در محیط بر جای بگذارد.
      از سوی دیگر، آموزش مفاهیم ایمنی و پدافندی در تمامی مقاطع تحصیلی، به‌ویژه در میان دانشجویان به عنوان نیروی انسانی آینده کشور، از اولویت‌های استراتژیک و انکارناپذیر است. آگاهی‌بخشی نظام‌مند و ترویج فرهنگ ایمنی در محیط‌های آموزشی، علاوه بر آنکه فضای دانشگاه را به الگوهای ایمنی نزدیک می‌کند، کمکی شایان به نهادینه‌سازی این فرهنگ در سطح کل جامعه خواهد کرد. در کنار این امر، در رابطه با محیط‌ها و فعالیت‌های مستمر کارکنان و همکاران، تدوین پروتکل‌های فنی دقیق، دستورالعمل‌های اجرایی شفاف و برنامه‌ریزی برای نظارت بر اجرای آن‌ها ضروری است؛ چرا که تجربه نشان داده است در بسیاری از موارد، فقدان دستورالعمل‌های مناسب یا بی‌توجهی به اجرای آن‌ها، منجر به بروز حوادثی می‌گردد که صدمات جبران‌ناپذیری به محیط های دانشگاه وارد می‌کند.
    در نهایت، باید اذعان داشت که ارتقای سطح آگاهی در حوزه‌های مختلف ایمنی، ریشه در آموزش‌های مستمر و فعالیت‌های ترویجی دانشگاه‌ها دارد. علی‌رغم وجود سازمان‌ها و ارکانی که وظیفه رصد و اجرای قوانین را در سطح کشور بر عهده دارند، فقدان زیرساخت‌های آموزشی کافی می‌تواند سدی جدی در برابر پذیرش و اجرای صحیح اصول ایمنی در سطح جامعه باشد. هرچند اصول کلی ایمنی در صنایع بزرگ تا حد زیادی رعایت می‌شود، اما ترویج این مفاهیم در سطح جامعه و به‌ویژه در صنایع کوچک و متوسط، نیازمند رویکردی جامع‌تر است که دانشگاه‌ها می‌توانند در این مسیر نقشی پیشران و اثرگذار ایفا کنند. در همین راستا، دانشگاه تبریز با اتخاذ رویکردی فعالانه و از طریق تأسیس دبیرخانه و تشکیل کارگروه‌های تخصصی، در پی ارتقای استانداردهای ایمنی در محیط داخلی و ترویج فرهنگ پدافند غیرعامل در سطح جامعه است. امید است در سال‌های آتی، با اتکا به برنامه‌ریزی‌های دقیق، متکی بر علم و اجرای اصولی اقدامات، شاهد توسعه نظام‌مند، بهینه و پایدار این حوزه باشیم.