گزارشی از کرسی علمی ـ ترویجی نسبت دین و دولت در دانشگاه تبریز
کرسی علمی ـ ترویجی با عنوان «تحلیل تطبیقی تاریخ تحول نسبت دین و دولت در مسیحیت و اسلام» به همت دانشکده حقوق و علوم اجتماعی دانشگاه تبریز در آمفی‌تئاتر کاتوزیان این دانشکده برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، در این نشست علمی، دکتر فرامرز تقی‌لو، دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه تبریز، با ارائه مباحثی به تبیین و تحلیل تطبیقی روند تحول نسبت دین و دولت در دو سنت فکری و تاریخی مسیحیت و اسلام پرداخت و ابعاد مختلف این موضوع را از منظر علوم سیاسی و اندیشه سیاسی مورد بررسی قرار داد.
دکتر تقی‌لو، در این کرسی با تأکید بر اهمیت بررسی تطبیقی رابطه دین و سیاست در تمدن‌های اسلامی و مسیحی اظهار کرد: رابطه دین با اجتماع و سیاست در طول تاریخ، در جوامع مختلف اشکال و الگوهای متفاوتی به خود گرفته و همین تفاوت‌ها نقش مهمی در نحوه شکل‌گیری دولت‌های مدرن، روند توسعه و مواجهه جوامع با مدرنیته ایفا کرده است.
وی با اشاره به اینکه تحولات چند قرن اخیر، به‌ویژه در دوران مدرنیته، موجب بازتعریف مناسبات میان دین، دولت و جامعه شده است، افزود: نوع تعامل نهادهای دینی و سیاسی در هر جامعه، نه تنها مسیر مدرن شدن آن جامعه را تحت تأثیر قرار داده، بلکه بر چگونگی شکل‌گیری نهادهای سیاسی، اجتماعی و حتی نحله های دینداری نیز اثرگذار بوده است. از این منظر، مطالعه تطبیقی تجربه جهان اسلام و مسیحیت می‌تواند در شناخت ریشه‌های مسائل توسعه و چالش‌های سیاسی جوامع معاصر، به‌ویژه کشورهای اسلامی، نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه تبریز ادامه داد: یکی از محورهای مهم این بررسی، تحلیل شباهت‌ها و تفاوت‌های تاریخی اسلام و مسیحیت به‌عنوان دو دین بزرگ ابراهیمی در نسبت با سیاست و دولت است. هرچند هر دو دین از یک سنت مشترک الهی برخوردارند، اما تجربه تاریخی آنان در تعامل با قدرت سیاسی و حکومت، مسیرهای متفاوتی را طی کرده و همین تفاوت‌ها در شکل‌گیری الگوهای توسعه، دولت‌سازی و مدرنیته در جهان اسلام و جهان مسیحیت بازتاب یافته است.
وی با تشریح روند تاریخی روابط مسیحیت و دولت تصریح کرد: از زمان ظهور مسیحیت تا رسمی شدن این دین در قرن چهارم میلادی و سپس در دوره قرون وسطی و آغاز عصر جدید، تحولات متعددی در مناسبات کلیسا و حکومت رخ داد که زمینه‌ساز شکل‌گیری بسیاری از نهادها و مفاهیم بنیادین دنیای مدرن شد. پیدایش دولت ملی، گسترش دولت عرفی، تقویت فردگرایی، توسعه سرمایه‌داری و شکل‌گیری نظام‌های دموکراتیک، تا حد زیادی در بستر همین تحولات تاریخی قابل تحلیل است.
دکتر تقی‌لو در ادامه با مقایسه این روند با تجربه تاریخی جهان اسلام گفت: رابطه اسلام و دولت از آغاز ظهور اسلام در عصر پیامبر اکرم(ص)، سپس در دوره خلفای راشدین و پس از آن در دوران گسترش خلافت اسلامی، ماهیتی متفاوت با تجربه مسیحیت داشته است. این تجربه تاریخی موجب شد که نحوه مواجهه جوامع اسلامی با مدرنیته اروپایی در قرون اخیر نیز ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های خاص خود را پیدا کند.
وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از جریان‌های فکری و سیاسی معاصر، ایده «اسلام سیاسی» با تأکید بر احیای الگوی خلافت یا تشکیل دولت اسلامی، به‌عنوان پیش‌شرط اجرای شریعت، بازتاب همین پیشینه تاریخی و تداوم منطق سنتی رابطه دین و دولت در جهان اسلام است. از این‌رو، چالش میان این دیدگاه و الگوهای برخاسته از مدرنیته سیاسی اروپایی، به یکی از مهم‌ترین مباحث اندیشه سیاسی معاصر در جوامع مسلمان تبدیل شده است.
دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه تبریز افزود: در مقابل، بسیاری از دولت‌های مشروطه و جمهوری‌های دموکراتیک که در کشورهای اسلامی شکل گرفته‌اند، بیش از آنکه محصول تحول طبیعی و تاریخی روابط دین و دولت در این جوامع باشند، تحت تأثیر اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی مدرن اروپایی پدید آمده‌اند. همین مسئله سبب شده است که این الگوها در بسیاری از کشورهای اسلامی با چالش‌های ساختاری، بحران‌های هویتی و مسائل مربوط به مشروعیت سیاسی و توسعه مواجه شوند.
وی تأکید کرد: فهم دقیق این تفاوت‌های تاریخی و تمدنی، می‌تواند به تحلیل واقع‌بینانه‌تر مسائل توسعه در جهان اسلام کمک کند. بررسی تطبیقی تجربه جهان مسیحیت و اسلام نشان می‌دهد که توسعه صرفاً یک فرآیند اقتصادی یا فناورانه نیست، بلکه ریشه در تحولات تاریخی، فرهنگی، دینی و نهادی هر جامعه دارد و بدون شناخت این زمینه‌ها، دستیابی به الگوهای بومی و پایدار توسعه امکان‌پذیر نخواهد بود.
دکتر تقی‌لو در پایان اظهار کرد: در این کرسی ترویجی تلاش خواهد شد با رویکردی تطبیقی، سیر تاریخی روابط دین و دولت در جوامع اسلامی و مسیحی مورد بررسی قرار گیرد و با تبیین پیامدهای این روابط، زمینه‌ای برای تحلیل دقیق‌تر مسائل توسعه، مدرنیته و دولت در جهان معاصر فراهم شود؛ موضوعی که می‌تواند به غنای مباحث علمی در حوزه علوم سیاسی و مطالعات توسعه یاری رساند.
در این نشست، دکتر رضا نصیری حامد، دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه تبریز و دکتر سیدحسین ملکوتی هشجین، دانشیار گروه حقوق دانشگاه تبریز، به‌عنوان ناقدان علمی به نقد و بررسی دیدگاه‌های ارائه‌شده پرداختند. همچنین دکتر رجب ایزدی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه تبریز، مدیریت و ارزیابی علمی این کرسی را بر عهده داشت.
در ادامه نشست، دکتر رضا نصیری حامد با قدردانی از انتخاب موضوع، این کرسی را پرداختن به یکی از مهم‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین مباحث علوم سیاسی و اندیشه سیاسی معاصر دانست و گفت: «شیوه طرح مسئله و انتخاب موضوع، نقطه قوت این کرسی است؛ زیرا نسبت دین، دولت و مدرنیته از جمله مباحث بنیادینی است که همچنان در محافل علمی محل بحث و مناقشه است و نیازمند واکاوی عمیق‌تر و بررسی‌های میان‌رشته‌ای است.»
وی با تأکید بر اهمیت رویکرد تطبیقی در مطالعات علوم سیاسی افزود: «تحلیل تاریخی رابطه دین و دولت در جهان اسلام و مسیحیت، فرصت ارزشمندی برای شناخت ریشه‌های تفاوت در الگوهای دولت‌سازی، توسعه سیاسی و مدرنیته فراهم می‌کند. البته توسعه این بحث مستلزم پرداخت دقیق‌تر به روایت‌های مدرن، تحولات اندیشه سیاسی و سیر تطور تفکر در جهان اسلام است تا ظرفیت‌های نظری لازم برای تحلیل مسائل امروز جوامع اسلامی بیش از پیش تقویت شود.»
در بخش دیگری از نشست، دکتر سیدحسین ملکوتی هشجین با طرح پرسش‌هایی درباره چارچوب نظری پژوهش، اظهار کرد: «ضروری است مبانی انتخاب دو سنت دینی اسلام و مسیحیت برای این مطالعه تطبیقی با دقت بیشتری تبیین شود و روشن گردد که چرا این دو تجربه تاریخی مبنای مقایسه قرار گرفته‌اند.»
وی همچنین با اشاره به مفهوم مدرنیته در این پژوهش افزود: «چگونگی تعریف و تبیین مدرنیته و نسبت آن با دین، از جمله موضوعاتی است که نیازمند شفاف‌سازی بیشتر است. همچنین توجه به مشترکات بنیادین اسلام و مسیحیت در کنار تفاوت‌های تاریخی، می‌تواند به غنای تحلیل تطبیقی و ارائه تصویری جامع‌تر از موضوع کمک کند.»
دکتر رجب ایزدی، مدیر و ارزیاب علمی جلسه نیز در جمع‌بندی مباحث، با اشاره به دیدگاه‌های ماکس وبر درباره جامعه‌شناسی دین، اظهار کرد: «وبر در تحلیل خود از ادیان، بر پایه مطالعات تاریخی و روش مشاهده، میان سنت‌های دینی مختلف تمایز قائل می‌شود و نسبت هر یک را با تحولات اجتماعی و اقتصادی مورد بررسی قرار می‌دهد؛ از این‌رو، بررسی انتقادی این دیدگاه‌ها می‌تواند در فهم دقیق‌تر نسبت دین و توسعه سودمند باشد.»
وی با اشاره به تفاوت بسترهای تاریخی شکل‌گیری اسلام و مسیحیت افزود: «اروپا میراث‌دار سنت مسیحی بود و مناسبات میان کلیسا و دولت در آن، طی قرن‌ها دستخوش تحول شد؛ در حالی که اسلام از آغاز ظهور خود با تجربه متفاوتی از قدرت سیاسی و حکومت مواجه بود. همین تفاوت‌های تاریخی، زمینه‌های متمایزی را برای شکل‌گیری نهادهای سیاسی و مواجهه با مدرنیته در دو جهان اسلام و مسیحیت ایجاد کرده است.»
دکتر ایزدی در پایان تأکید کرد: «کرسی‌های ترویجی زمانی به اهداف علمی خود دست می‌یابند که فضای نقد مستدل، گفت‌وگوی علمی و تبادل آزاد اندیشه میان استادان و پژوهشگران فراهم شود. استمرار برگزاری چنین نشست‌هایی می‌تواند به ارتقای ادبیات نظری، تقویت فرهنگ نقد علمی و افزایش کیفیت پژوهش‌های علوم انسانی و اجتماعی در دانشگاه‌ها کمک کند.»
این کرسی علمی با حضور جمعی از اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه علوم سیاسی و حقوق، به صورت حضوری و هم‌زمان به شکل مجازی از طریق سامانه Adobe Connect برگزار شد و زمینه‌ای برای تبادل نظر علمی و بررسی ابعاد مختلف نسبت دین و دولت در دو سنت فکری اسلام و مسیحیت فراهم آورد.
نظر شما :