انتشار مدل «نبرد دانایی (نَدان)» به عنوان چارچوبی نو برای تحلیل جنگ‌های شناختی و اطلاعاتی توسط استاد دانشگاه تبریز
مدل نظری «نبرد دانایی (نَدان)» که به بررسی نقش داده، اطلاعات، دانش، شناخت و معنا در تحولات جنگ‌های معاصر می‌پردازد، در قالب سخن سردبیر شماره نخست سال ۱۴۰۵ نشریه علمی «مطالعات دانش‌پژوهی» منتشر شد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، این مقاله با عنوان «مدل نبرد دانایی (نَدان) در جنگ‌های شناختی، اطلاعاتی و ترکیبی: تبیین تحول از داده تا معنا در معماری نبردهای اطلاعاتی» به قلم دکتر رسول زوارقی، استاد گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تبریز، در این شماره از نشریه منتشر شده است.
در این مقاله، با تکیه بر ادبیات جدید مطالعات امنیتی، اطلاعاتی و شناختی، چارچوبی مفهومی برای تحلیل جنگ‌های معاصر ارائه شده است. نویسنده نشان می‌دهد که در جهان امروز، بسیاری از رقابت‌ها و منازعات تنها در میدان‌های فیزیکی رخ نمی‌دهند، بلکه در لایه‌های پیچیده‌ای از نظام دانایی جریان دارند. بر همین اساس، مدل «نبرد دانایی» جنگ‌های نوین را در قالب پنج میدان به‌هم‌پیوسته تحلیل می‌کند: داده، اطلاعات، دانش، شناخت و معنا.
بر اساس این مدل، در پایین‌ترین سطح، نبرد بر سر داده‌های خام حاصل از سیگنال‌ها، سنجه‌ها و حسگرها شکل می‌گیرد. در سطح بعد، داده‌ها از طریق سازمان‌دهی و پردازش به اطلاعات تبدیل می‌شوند و رقابت بر سر جریان و مدیریت اطلاعات شکل می‌گیرد. در لایه دانش، تحلیل و مدل‌سازی اطلاعات به تولید فهم نظام‌مند برای تصمیم‌سازی راهبردی منجر می‌شود. در سطح شناخت، ادراک، توجه، سوگیری‌ها و قضاوت‌های شناختی انسان‌ها به میدان رقابت تبدیل می‌شوند. در نهایت، در لایه معنا، روایت‌ها و چارچوب‌های تفسیری شکل می‌گیرند که از طریق آن‌ها واقعیت، هویت و مشروعیت، تعریف و مورد منازعه قرار می‌گیرد.
این مدل تلاش می‌کند شکاف موجود در ادبیات جنگ‌های اطلاعاتی و شناختی را پر کند. در حالی که مطالعات پیشین اغلب هر یک از این حوزه‌ها را به‌صورت جداگانه بررسی کرده‌اند، مدل «نبرد دانایی» این سطوح را در قالب یک پیوستار مفهومی واحد به یکدیگر پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه رقابت در هر لایه می‌تواند سایر لایه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از نکات برجسته مطرح‌شده در این مقاله، معنای مفهومی نام «نَدان» است. در این چارچوب، «نَدان» افزون بر آنکه مخفف «نبرد دانایی» است، به‌صورت مفهومی نیز به راهبردی اشاره دارد که در آن ابزار و میدان عمل دشمن در ساحت دانایی قرار می‌گیرد و هدف نهایی آن تولید و گسترش «نادانی» در جامعه هدف است؛ به این معنا که با دستکاری داده‌ها، تحریف اطلاعات، تضعیف نظام‌های دانشی، تأثیرگذاری بر ادراکات و بازتعریف روایت‌ها، تلاش می‌شود توان تحلیل جامعه تضعیف شود، ادراک جمعی دچار اختلال گردد و معناهای مسلط دچار تحریف شوند.
بر اساس این دیدگاه، «نادانی» در جنگ‌های دانایی صرفاً به معنای فقدان اطلاعات نیست، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از مداخلات هدفمند در فرآیندهای تولید، تفسیر و توزیع دانایی است. در چنین شرایطی، رقابت در عرصه داده‌ها، شبکه‌های اطلاعاتی، نظام‌های دانشی، فرآیندهای شناختی و روایت‌های معنایی به یکی از مهم‌ترین ابعاد قدرت در جهان معاصر تبدیل می‌شود.
در بخش پایانی مقاله، نویسنده به مجموعه‌ای از افق‌های پژوهشی و پیشنهادهای علمی و سیاستی برای توسعه مطالعات «نبرد دانایی» اشاره می‌کند. بر اساس این دیدگاه، گسترش این حوزه مستلزم توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و ایجاد زیرساخت‌های علمی برای مطالعه نظام‌مند تحولات دانایی در عصر دیجیتال است.
از جمله محورهای پیشنهادی در این مقاله می‌توان به توسعه پژوهش‌های تجربی درباره عملیات‌های اطلاعاتی و شناختی اشاره کرد؛ پژوهش‌هایی که بتوانند نحوه تأثیرگذاری عملیات اطلاعاتی بر جریان داده‌ها، شکل‌گیری اطلاعات، تولید دانش، ادراکات شناختی و نهایتاً شکل‌گیری روایت‌ها و معناهای اجتماعی را در چارچوب مدل نبرد دانایی بررسی کنند.
از دیگر پیشنهادهای مطرح‌شده در این مقاله، تقویت نظام حکمرانی داده و زیرساخت‌های دانایی در سطح ملی است. در این چارچوب، نویسنده بر اهمیت مدیریت مؤثر داده‌ها، توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی و تقویت ظرفیت‌های تحلیلی برای فهم تحولات فضای اطلاعاتی و شناختی تأکید می‌کند.
همچنین در مقاله پیشنهاد شده است که سامانه‌های ملی پایش تحولات دانایی در فضای دیجیتال ایجاد شود. چنین سامانه‌هایی می‌توانند تغییرات در جریان داده‌ها، انتشار اطلاعات، شکل‌گیری روایت‌ها و تحولات شناختی را در مقیاس کلان رصد و تحلیل کنند و به سیاست‌گذاران کمک کنند تا تحولات اطلاعاتی و شناختی را در زمان مناسب تشخیص دهند و واکنش‌های سیاستی مناسب طراحی کنند.
نویسنده همچنین بر ضرورت توسعه آموزش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه دانایی تأکید می‌کند. از آنجا که مطالعه نبردهای دانایی به دانش‌هایی مانند علوم اطلاعات، علوم سیاسی، ارتباطات، جامعه‌شناسی، علوم شناختی و علوم داده نیاز دارد، طراحی برنامه‌های آموزشی میان‌رشته‌ای در دانشگاه‌ها می‌تواند به تربیت پژوهشگران متخصص در این حوزه کمک کند.
از دیگر پیشنهادهای مطرح‌شده در مقاله، ایجاد شبکه‌های پژوهشی و علمی در حوزه مطالعات دانایی است. شکل‌گیری چنین شبکه‌هایی میان دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی می‌تواند تبادل داده‌ها، تجربه‌ها و یافته‌های علمی را تسهیل کرده و به توسعه ادبیات علمی این حوزه کمک کند.
به اعتقاد نویسنده، توسعه مدل «نبرد دانایی» صرفاً به ارائه یک چارچوب نظری محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد زیرساخت‌های پژوهشی و نهادی مانند آزمایشگاه‌های مطالعات دانایی، سامانه‌های پایش اطلاعاتی و کنسرسیوم‌های علمی میان‌رشته‌ای است تا امکان تحلیل نظام‌مند تحولات پیچیده فضای اطلاعاتی و شناختی فراهم شود.
در مجموع، این مقاله تأکید می‌کند که در جهانی که قدرت به‌طور فزاینده از کنترل منابع مادی به کنترل جریان‌های دانایی منتقل می‌شود، کشورهایی موفق خواهند بود که علاوه بر تولید دانش، توانایی تحلیل، مدیریت و حفاظت از نظام دانایی خود را نیز تقویت کنند. از این منظر، مدل «نبرد دانایی (نَدان)» می‌تواند به‌عنوان چارچوبی مفهومی برای توسعه پژوهش‌ها و سیاست‌گذاری‌ها در حوزه «امنیت دانایی» و رقابت‌های دانایی‌محور مورد استفاده قرار گیرد.
نشریه علمی «مطالعات دانش‌پژوهی» که در ارزیابی معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری موفق به کسب رتبه «الف» شده است، توسط دانشگاه تبریز منتشر می‌شود و به انتشار پژوهش‌های علمی در حوزه‌های مرتبط با «دانش» و فرایندهای دانایی‌محور می‌پردازد. رسالت اصلی این نشریه ارائه بستری علمی برای مطالعه ابعاد گوناگون دانش در نظام‌های اجتماعی است؛ ابعادی که از منظرهای فلسفی و نظری، تاریخی، تربیتی و روان‌شناختی، اقتصادی، جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی، تا ساحت‌های فنی و فناورانه را در بر می‌گیرد.
نظر شما :