بررسی «ملاحظات شرعی تأسیس و کاربری بانکهای اسپرم در ایران» در دانشگاه تبریز

کرسی ترویجی  “ ملاحظات شرعی تاسیس و کاربری بانک‌های اسپرم در ایران” با حضور جمعی از اساتید، دانشجویان و کارشناسان حوزه فقه و حقوق در دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، این کرسی ترویجی با ارائه دکتر مرتاضی و نقد و داوری حجت الاسلام و المسلمین سیدی، نماینده مردم آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان رهبری و دکتر امین‌فرد برگزار گردید.

دکتر احمد مرتاضی عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز در سخنرانی خود به موضوع تاسیس و کاربری بانک‌های اسپرم در ایران و ابعاد شرعی و فقهی این مسأله پرداخت و اظهار کرد: با نگاه به جامعه آماری ناباروی در ایران و سایر کشورها، می توانیم بر اهمیت این موضوع از منظر درمانی و تحقیقاتی پی ببریم. ناباروری مردان حدود 60 درصد از موارد ناباروری را شامل می‌شود و استفاده از بانک‌های اسپرم به‌عنوان یکی از شیوه‌های درمانی در کشورهای مختلف جهان شناخته شده است.

وی به تاریخچه تاسیس بانک‌های اسپرم در جهان پرداخت و عنوان کرد:اولین بانک اسپرم در دهه 1950 در آمریکا راه‌اندازی شد. در ایران نیز اولین نمونه‌های ذخیره‌سازی اسپرم در مراکز ناباروری از سال 1382 آغاز شده است. با این حال، به‌دلیل ابهامات فقهی، کاربری این بانک‌ها در ایران بسیار محدود بوده و صرفاً برای دریافت اسپرم از همسر قانونی و استفاده در روند تلقیح مصنوعی مجاز است.

دکتر مرتاضی به روش‌های ذخیره‌سازی اسپرم، از جمله انجماد شیشه‌ای و ذخیره در نیتروژن مایع، اشاره و خاطر نشان کرد: این تکنولوژی از قرن نوزدهم در کشورهای غربی آغاز شده و کاربرد آن در حوزه‌های درمان ناباروری و تحقیقات علمی گسترده است. ذخیره اسپرم افراد نابغه و مشهور، بیماران سرطانی قبل از شروع درمان از جمله موارد معمول انجام گرفته در دنیا است.

وی به بحث نجاست منی و تأثیر آن بر معاملات اسپرم و نظرات فقها در این خصوص اشاره کرد و بیان داشت : برخی فقها معتقدند به‌دلیل نجاست منی، امکان معامله آن وجود ندارد، اما از سوی دیگر، برخی دیگر از علما بر این باورند که نجاست مانع از قابلیت معامله نیست، چرا که معیار اصلی در این زمینه، قابلیت انتفاع عرفی و عقلایی است.

دکتر مرتاضی در ادامه به احکام شرعی اهدا یا فروش اسپرم پرداخت و تاکید کرد : در فقه اسلامی، هر نوع استفاده از اسپرم که منجر به اختلاط نسب شود، حرام است. او به روایات متعددی از جمله کلام امام صادق (ع) استناد کرد و بیان داشت که قرار دادن نطفه یک مرد در رحم یک زن غریبه، عواقب شرعی سنگینی دارد و حرام است.

در بخش دیگری از این نشست، دکتر مرتاضی به شیوه‌های نمونه‌گیری اسپرم اشاره کرد و گفت : در بسیاری از مراکز ناباروری از راه‌های غیرمشروع مانند استمناء برای گرفتن نمونه استفاده می‌شود و این روش مخالف با موازین شرعی است و توصیه می شود نمونه‌گیری از طریق رابطه مشروع زناشویی یا ازدواج موقت صورت گیرد.

در ادامه، حجت الاسلام و المسلمین سیدی به‌عنوان نخستین ناقد ضمن بررسی ابعاد فقهی این موضوع، بر ضرورت تبیین احکام شفاف برای مراکز درمان ناباروری تاکید کرد و گفت: فقه شیعه از ظرفیت بالایی برای پاسخگویی به مسائل نوظهور برخوردار است و باید با استفاده از منابع چهارگانه فقهی (قرآن، سنت، اجماع و عقل)، راه‌حل‌هایی متناسب با پیشرفت‌های علمی ارائه شود.

نماینده مردم آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان به روایتی که دکتر مرتاضی در رابطه با انتقال اسپرم مطرح کرده بود اشاره و بیان کرد: طبق فرموده امام صادق (ع) "نطفه ای که در رحم زن غریبه قرار داده می‌شود حرام است" اما  این جواب قانع کننده نیست و اشاره به رابطه نامشروع و نوع حرام انتقال نطفه است در حالی که در زمان امام صادق این روش های کنونی وجود نداشته پس این روایت به زنا اشاره دارد.

 حجت الاسلام و المسلمین سیدی ادامه داد: در بانک های اسپرم، شخص اسپرم خود را ذخیره می کند و به شخصی که شناختی از آن ندارد انتقال داده می شود پس  این روایت دلالت بر این قضیه ندارد و به نظر بنده برای تاسیس و کاربری بانک‌های اسپرم هیچ اشکال شرعی وجود ندارد.

در بخش دیگری از این کرسی ترویجی، دکتر امین فرد عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز به عنوان دیگر منتقد با اشاره به اینکه موضوع مطرح شده یک اصل و چندین فرع دارد، اظهار کرد: تشکیل بانک اسپرم اصل است و شیوه ذخیره، نوع انتقال و ... جزء فرعیات است.

دکتر امین فرد در ادامه افزود: از نظر من این فرعیات است که جواز چنین کاری را صادر می کند و در ایران اولین نمونه‌های ذخیره‌سازی اسپرم در مراکز ناباروری از سال 1382 آغاز شده است و  اگر برخی فروعیات را بررسی کنیم اصل مجاز است اما این فرعیات است که باید مورد بررسی قرار گیرد.

وی با اشاره به برخی از این فرعیات اظهار کرد: نوع استحصال منی مهم است ولی به مرور که روش های نوین به وجود می آید، می توان از بین آن های شیوه های درست و حلالی یافت. مورد بعدی معامله نجاست است که در هیچ کجای فقه نجاست چیزی، دلیل حرمت بیع آن نیست. از نظر بنده نباید به سادگی  بگوییم که انتقال نطفه از مرد غریبه به زن غریبه درست است و بایستی در آن احتیاط کنیم.

دکتر محمد امین فرد در پایان سخنان خود خاطرنشان کرد: به نظر من تمام این مباحث جز فرعیات است و اصل این کرسی تشکیل بانک های اسپرم برای موارد مختلف از جمله درمان و آزمایشات صحیح و عمل درستی است اما در مورد فرعیات که انتقال از مرد غریبه به زن غریبه دارای اشکالاتی است و بهتر است که انجام نگیرد.

این نشست با پرسش و پاسخ حضار و جمع‌بندی نهایی همراه بود و به‌عنوان گامی برای روشن‌تر کردن ابعاد فقهی و علمی این موضوع مورد استقبال قرار گرفت.