تشریح نقش دانشگاه تبریز در پدافند غیرعامل

معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز در طی گفت‌وگویی با روابط عمومی به تشریح نقش دانشگاه تبریز در تحقق اهداف تعیین شده در بحث پدافند غیر عامل پرداخت.

مشروح گفت‌وگوی روابط عمومی دانشگاه با استاد محترم دکتر عسگری استاد فیزیک و معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز به شرح زیر است:

مفهوم پدافند غیرعامل را چگونه تعریف می‌کنید و چرا توجه به آن در جامعه امروز اهمیت یافته است؟

پدافند غیرعامل را می‌توان مجموعه‌ای منسجم از تدابیر علمی، پیشگیرانه و هوشمندانه تعریف کرد که بدون اتکا به ابزار و تجهیزات نظامی، از جان شهروندان، سرمایه‌های ملی و زیرساخت‌های حیاتی کشور در برابر تهدیدات متنوع محافظت می‌کند.

پدافند غیرعامل در دهه‌های گذشته عمدتاً به احداث پناهگاه‌ها و مقاوم‌سازی فیزیکی تأسیسات محدود می‌شد. اما امروزه این مفهوم دگرگونی اساسی یافته و دامنه آن به‌طور چشمگیری گسترش پیدا کرده است. اکنون پدافند غیرعامل در حوزه‌های متعددی از جمله امنیت سایبری، مدیریت انرژی، حفاظت محیط‌زیست، نظام سلامت، آموزش و حتی سبک زندگی روزمره مردم نقش ایفا می‌کند.

به بیان ساده‌تر، هر اقدام آگاهانه و مبتنی بر دانشی که آسیب‌پذیری ما را در برابر تهدیدات کاهش دهد، مصداق عملی پدافند غیرعامل محسوب می‌شود. اهمیت این موضوع در دنیای امروز که با تهدیدات پیچیده و چندبعدی مواجه است، بیش از پیش آشکار شده است.

نقش دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه تبریز، در تحقق اهداف پدافند غیرعامل را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دانشگاه‌ها به مثابه کانون تولید دانش و مرکز اندیشه‌ورزی علمی، نقشی کلیدی در تحقق پدافند غیرعامل ایفا می‌کنند. بدیهی است که بدون اتکا به علم و فناوری، نمی‌توان از زیرساخت‌های حیاتی کشور به‌صورت مؤثر محافظت کرد و در دانشگاه تبریز، رویکرد ما ارتقای پدافند غیرعامل از سطح آموزش صرف به سطح فرهنگ نهادینه‌شده و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای بوده است.

ما همچنین در بُعد پژوهشی، محورهای متنوعی را دنبال می‌کنیم که شامل امنیت داده، تاب‌آوری زیرساخت‌های فناوری اطلاعات، انرژی‌های تجدیدپذیر، کشاورزی پایدار، توسعه هوش مصنوعی بومی، سامانه‌های هشدار زودهنگام، و طراحی مواد مقاوم در شرایط بحرانی می‌شود. علاوه بر این، در قالب تفاهم‌نامه‌های راهبردی با سازمان ها، و دستگاه‌های صنعتی و خدماتی استان، طرح‌های مشترک و کاربردی را به اجرا درآورده‌ایم تا دستاوردهای پژوهشی از مرحله نظری به عرصه عمل و کاربرد واقعی منتقل شوند.

پدافند غیرعامل چه جایگاهی در زندگی روزمره شهروندان دارد؟

بسیاری از شهروندان تصور می‌کنند که پدافند غیرعامل تنها مربوط به نیروهای تخصصی و سازمان‌های دولتی است. اما واقعیت این است که هر شهروند می‌تواند و باید بخش فعالی از زنجیره دفاع غیرعامل باشد. این مشارکت شامل رعایت اصول ایمنی در منازل و محیط‌های کاری، مدیریت بهینه مصرف انرژی و منابع آبی، آگاهی از تهدیدات امنیتی فضای مجازی و رعایت بهداشت دیجیتال، مقابله هوشمندانه با شایعات و اطلاعات غیرواقعی، مشارکت فعال در طرح‌های شهری ایمن‌سازی و آمادگی در برابر بحران و ... است.

این موارد همگی نمونه‌های عینی پدافند غیرعامل در زندگی روزمره به شمار می‌رود و فرهنگ‌سازی در این حوزه به اندازه توسعه فناوری‌های دفاعی اهمیت دارد، زیرا هیچ زیرساخت و سامانه‌ای بدون مشارکت آگاهانه و فعال مردم نمی‌تواند به تاب‌آوری واقعی دست یابد.

از منظر پژوهش و فناوری، چه اقدامات عملی در دانشگاه تبریز در این زمینه انجام شده یا در حال پیگیری است؟

برنامه پژوهشی دانشگاه تبریز در حوزه پدافند غیرعامل بر چهار محور اصلی پژوهش‌های فناورانه در حوزه پایداری انرژی و تقویت زیرساخت‌ها، طرح‌های تحقیقاتی مرتبط با امنیت اطلاعات و پدافند سایبری، پروژه‌های زیست‌محیطی و اقلیمی با هدف کاهش آثار بحران‌هایی مانند خشکسالی و احیای دریاچه ارومیه، که از مصادیق بارز پدافند غیرعامل زیستی به شمار می‌آیند و تقویت شبکه‌های علمی و فناورانه بومی برای کاهش وابستگی فناورانه به خارج و افزایش خودکفایی ملی استوار است. در واقع، هر پژوهشی که به افزایش تاب‌آوری ملی منجر شود، بخشی از مسیر تحقق پدافند غیرعامل است و در راستای ارتقای امنیت پایدار کشور قرار می‌گیرد.

دانشگاه تبریز چه برنامه‌ها و چشم‌اندازی برای آینده در این حوزه ترسیم کرده است؟

با هماهنگی و همکاری ستاد پدافند غیرعامل کشور، مقرر شده مرکز پژوهشی در این زمینه راه اندازی شود تا پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و کاربردی در این حوزه به‌صورت متمرکز و هدفمند انجام شوند. همچنین، در قالب شبکه آزمایشگاه‌های استانی، ظرفیت‌های تحقیقاتی و آزمایشگاهی پیشرفته دانشگاه تبریز با دستگاه‌های اجرایی، صنعتی و خدماتی همکاری گردد تا آنها بتوانند در طراحی و پیاده‌سازی سامانه‌های ایمن‌تر و مقاوم‌تر از یافته‌های علمی و دانش فنی دانشگاه بهره‌مند شوند.

در بُعد فرهنگی نیز، کارگاه‌های آموزشی تخصصی برای اعضای هیأت علمی، دانشجویان و کارکنان برنامه‌ریزی شده است تا پدافند غیرعامل از یک مفهوم نظری و شعار اداری به یک رفتار اجتماعی نهادینه‌شده تبدیل شود.

در پایان، اگر بخواهید پیامی کوتاه اما تأثیرگذار به دانشجویان و اعضای جامعه دانشگاهی بدهید، چه خواهید گفت؟

پدافند غیرعامل به معنی پیش‌اندیشی قبل از وقوع بحران است و هر دانشجو، استاد، پژوهشگر یا کارمند باید این پرسش بنیادین را از خود بپرسد «اگر این سیستم، فناوری، یا فرآیندی که با آن سروکار دارم دچار بحران شود، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ و چگونه می‌توانم آن را مقاوم‌تر و پایدارتر کنم؟» دانشگاه تبریز به‌عنوان یکی از دانشگاه‌های پیشتاز و تأثیرگذار کشور، آرمان خود را ارائه الگویی از دانشگاه تاب‌آور، پژوهش پایدار، و جامعه آگاه قرار داده است و اگر ما بتوانیم پدافند غیرعامل را در اندیشه و عمل روزمره خود نهادینه کنیم، نه‌تنها در برابر تهدیدات بیرونی و درونی مقاوم‌تر خواهیم شد، بلکه جامعه‌ای امن‌تر، خلاق‌تر و پایدارتر برای نسل‌های آینده خواهیم ساخت.