آغاز فعالیت کارگروه تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه تبریز

نخستین جلسه کارگروه تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه تبریز با حضور جمعی از پژهشگران، صاحب نظران و فعالان این حوزه برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، دکتر رضا نصیری حامد، مدیر امور اجتماعی دانشگاه تبریز، با اشاره به ضرورت تشکیل این کارگروه گفت: این نشست در راستای ابلاغ استانداری آذربایجان شرقی مبنی بر تدوین تاریخ شفاهی دستگاه‌های اجرایی برگزار شده است. بر اساس این ابلاغیه، همه دستگاه‌ها موظف‌اند با محوریت مراکز اسناد ملی شمالغرب کشور، برای تدوین تاریخ شفاهی خود اهتمام ویژه‌ای داشته باشند.

وی افزود: در همین راستا، دانشگاه تبریز با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی خود و در همکاری با مرکز اسناد، در نظر دارد با تشکیل کارگروه‌های تخصصی، این طرح را به‌صورت نظام‌مند و علمی پیش ببرد.

دکتر نصیری خاطرنشان کرد که در گذشته نیز اقداماتی در این زمینه انجام شده، اما اکنون نیاز است این فرآیند به شکل جامع‌تری در دانشگاه پیگیری شود.

در ادامه جلسه، مسعود برزگر جلالی، مدیرکل اسناد و کتابخانه ملی شمال‌غرب کشور، با ارائه گزارشی به برخی از اقدامات انجام‌شده در استان اشاره کرد و گفت: تدوین تاریخ شفاهی بنا بر ابلاغیه استانداری، وظیفه‌ای است که بر عهده دستگاه‌ها قرار گرفته و با توجه به اهمیت آن، رؤسای سازمان‌ها باید در اجرای آن نقش‌آفرین باشند.

وی با تأکید بر اهمیت مراکز اسناد در سطح جهانی اظهار داشت: این مراکز به‌عنوان مراجع اصلی برای پژوهشگران و محققان شناخته می‌شوند؛ بنابراین، اسناد و مدارک موجود باید به‌گونه‌ای ساماندهی شود که پژوهشگران بتوانند از آن‌ها برای مطالعات خود بهره‌مند شوند.

برزگر جلالی با اشاره به غنای تاریخی استان آذربایجان‌شرقی و شهر تبریز گفت: با وجود این پیشینه ارزشمند، تنها حدود دو درصد از پرونده‌ها و اسناد ملی کشور مربوط به این استان است و بسیاری از اسناد تاریخی در اختیار افراد شخصی قرار دارد.

به گفته وی، این استان شخصیت‌های برجسته‌ای در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی و مذهبی دارد که تاکنون ناشناخته مانده‌اند، و تدوین تاریخ شفاهی می‌تواند سهم بسزایی در شناساندن این چهره‌ها داشته باشد.

وی با بیان اینکه اجرای این طرح نیازمند بودجه هنگفتی نیست، افزود: انگیزه، علاقه و دغدغه‌مندی برای حفظ تاریخ کافی است. همچنین آموزش مصاحبه‌کنندگان و فعال‌سازی کارگروه‌ها در دستگاه‌ها از دیگر اقدامات مهم برای پیشبرد این هدف است.

در ادامه نشست، دکتر فاطمه گلابی، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم اجتماعی دانشگاه تبریز، با اشاره به برخی چالش‌های موجود در این حوزه، گفت: در برخی از دستگاه‌ها، تدوین تاریخ شفاهی می‌تواند به بستری برای توسعه و پیشرفت تبدیل شود.

وی افزود: این فرآیند زمان‌بر است و باید با صبر، برنامه‌ریزی و بهره‌گیری از روش‌ها و تکنیک‌های تخصصی دنبال شود.

دکتر پاشازاده، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تبریز نیز با بیان تجربیات خود در حوزه تاریخ شفاهی گفت: آغاز این طرح در دانشگاه تبریز و سایر نهادها اقدامی ارزشمند است، اما باید توجه داشت که در کشور ما وضعیت تدوین تاریخ شفاهی هنوز مطلوب نیست و در مقایسه با کشورهای دیگر عقب‌مانده‌ایم.

وی خاطرنشان کرد: متأسفانه در بسیاری از موارد به جای تدوین علمی تاریخ شفاهی، صرفاً به ثبت خاطرات شخصی پرداخته می‌شود، که این موضوع نیازمند بازنگری است.

 به گفته وی، نبود دانش، تجربه و آموزش لازم در میان مصاحبه‌کنندگان یکی از موانع اصلی در دستیابی به نتایج مطلوب در این حوزه است.

در این نشست همچنین، حجت‌الاسلام و المسلیمن احمد حمیدی، سرپرست مدیریت امور فرهنگی دانشگاه تبریز، تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه را اقدامی ارزشمند توصیف کرد که در آینده نتایج مثبتی به همراه خواهد داشت.

 وی پیشنهاد داد برای پیشبرد این طرح، کمیته‌های مختلفی تشکیل شود و با انتخاب افراد و موضوعات متنوع، فعالیت‌های موثری در این زمینه صورت گیرد.

او تأکید کرد: برای عملیاتی‌سازی این طرح، باید جلسات منظمی برگزار و گزارش‌های منظم ارائه شود.

دکتر محمدرضا عابدی، مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه تبریز، در این نشست اظهار داشت: دانشکده ادبیات، به‌عنوان یکی از دو دانشکده قدیمی دانشگاه تبریز، نقش مهمی در تأسیس و تاریخ این دانشگاه ایفا کرده است. 
وی افزود: مصاحبه با استادان پیشکسوت این دانشکده، که شاگردان باواسطه استادان برجسته‌ای چون منوچهر مرتضوی، خیام‌پور، حسن قاضی و ترجانی‌زاده هستند، می‌تواند به درک صحیحی از پیشینه تاریخی دانشگاه تبریز کمک کند. به‌ویژه، مصاحبه با استادان بازنشسته‌ای مانند دکتر معدن‌کن، دکتر حدیدی و فتاحی قاضی از اهمیت بیشتری برخوردار است.
 او همچنین تأکید کرد که گفت‌وگو با دست‌اندرکاران نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، که از سال ۱۳۲۷ منتشر شده و امروزه به چند نشریه تقسیم شده است، می‌تواند گام مؤثری در تبیین سابقه فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه تبریز باشد، به‌ویژه که تقریباً تمام شماره‌های این نشریه در دسترس است.
به گفته دکتر عابدی، در تدوین تاریخ شفاهی، اولویت با مصاحبه فوری با پیشکسوتان بازنشسته و مسنی است که هنوز در قید حیات هستند و خود شاهد تاریخ دانشگاه بوده‌اند یا از شاهدان عینی پیش از خود شنیده‌اند. وی پیشنهاد داد که این تاریخ شفاهی ابتدا به‌صورت صوتی ضبط شده و سپس به شکل مکتوب در قالب کتاب منتشر شود تا ماندگار بماند.

دکتر محمد علی موسی‌زاده، سرپرست مرکز آموزش زبان فارسی دانشگاه تبریز نیز در این نشست با تأکید بر لزوم تخصص و آموزش مناسب برای مصاحبه‌گران، خاطرنشان کرد: مصاحبه‌کننده باید شناخت کافی از موضوع داشته باشد تا پروژه به شکست منتهی نشود. همچنین تأمین اعتبار مالی لازم برای اجرای طرح، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

او افزود: این کار، اقدامی ارزشمند است و باید با اعتماد به آن، از ظرفیت‌های نهادهای مختلف بهره گرفت.

دکتر آذری، عضو هیات علمی دانشگاه تبریز نیز در ادامه این نشست گفت: برای موفقیت در تدوین تاریخ شفاهی، باید جهت‌گیری درستی داشت و از انجام فعالیت‌های موازی خودداری کرد. انتخاب دقیق افراد و موضوعات بسیار اهمیت دارد و برای پیشبرد مطلوب پروژه باید بودجه لازم در نظر گرفته شود.

وی تأکید کرد که تدوین تاریخ شفاهی باید بر پایه استانداردهای روز جهانی انجام شود و صرفاً به ثبت خاطرات افراد محدود نشود.

دکتر جواد علی پور سیلاب، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشکده حقوق و علوم اجتماعی دانشگاه تبریز نیز با اشاره به فعالیت‌های انجام‌شده در مؤسسه تاریخ و فرهنگ این دانشگاه، گفت: در این مؤسسه اقدامات موثری در حوزه‌ تاریخ شفاهی دفاع مقدس انجام شده و ما با توجه به ظرفیت علمی و تخصصی موجود، آمادگی همکاری کامل در این زمینه را داریم.

در ادامه دکتر طاهری خسروشاهی مدیر روابط عمومی دانشگاه تبریز با اشاره به اهمیت مساله سندپژوهی در دانشگاه تبریز گفت: این نهاد بزرگ علمی به دلیل برخورداری از ظرفیت عظیم رجال توانمند علمی در طول یک قرن اخیر، یکی از مهمترین مراکز جهت پرداختن به مقوله تاریخ شفاهی است و لازم است افرادی فارغ از توجه به مسائل اداری و صرفا اهل دغدغه و درد فرهنگی، به تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه تبریز و بررسی نقش این دانشگاه در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی صد ساله اخیر آذربایجان اقدام نمایند.

وی در آسیب شناسی مساله تدوین تاریخ شفاهی گفت: ترس از بیان واقعیت‌ها یکی از مسائلی است که محققان تاریخ شفاهی در ثبت روایت‌ها با آن مواجه هستند و همین عامل بسته به شرایط سیاسی اجتماعی جامعه سبب خواهد شد که افراد برای بیان خاطراتشان جوانب سیاسی را درنظر بگیرند. اما عده‌ای در بیان خاطراتشان چنان احتیاط می‌کنند که پرسش‌های مداوم مصاحبه‌کننده هم نمی‌تواند زمینه و بستری برای یادآوری رخدادها باشد.

وی افزود: شرایط حاکم بر جوامع یکی ازمهم‌ترین آسیب‌ها در مطالعات تاریخ شفاهی است، زیرا اگر فضای مناسب برای بیان هر آنچه اتفاق افتاده وجود نداشته باشد تعاملات تاریخ شفاهی تبدیل به گفت و گوی یکطرفه‌ای خواهد شد که مصاحبه را از مسیر واقعی خارج می‌کند.

مدیر روابط عمومی دانشگاه تبریز در تدام بحث آسیب شناسی تاریخ شفاهی اظهار داشت: در تاریخ شفاهی‏‏، فردی‏‏ که نقل کننده یک واقعه یا خاطره است، معمولاٌ سعی‏‏ می‏‏کند لغزش های‏‏ خود را پنهان کند یا این لغزش‏ها ‏را به گردن دیگران بیاندازد و در موارد مهم و مثبت، به گونه ای‏‏ نقش خود را برجسته و نقش دیگران را کم رنگ کند. این آسیب هایی‏‏ است که در تاریخ شفاهی‏‏ وجود دارد و بر این اساس ممکن است فرد، دست به تحریف واقعیت ‏‏ بزند. البته گاهی‏‏ گوینده تاریخ شفاهی‏‏، نه می‏‏خواهد چیزی‏‏ را تحریف کند و نه قصد دروغ گویی‏‏ یا کم رنگ کردن نقش دیگران و پر رنگ کردن نقش خود را دارد، اما از دیدگاهی‏‏ به ماجرا نگاه می‏‏کند که او را دچار اشتباه در دید و نهایتاٌ برداشت نادرست می‏‏سازد.

در ادامه دکتر فرجی، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تبریز، تفاوت میان تاریخ شفاهی و تاریخ سیاسی یا مکتوب را یادآور شد و گفت: برای موفقیت در تدوین تاریخ شفاهی، باید با اصول اساسی آن آشنا باشیم. دانشگاه تبریز از پتانسیل‌های بالایی برخوردار است که با بهره‌گیری از آن‌ها می‌توان به نتایج مطلوبی دست یافت.

او همچنین بر اهمیت گفتگو با مردم عادی و نقش احساسات و عواطف در تاریخ شفاهی تأکید کرد و افزود: بروز احساسات، کلید اصلی در روایت تاریخ شفاهی است.

در پایان، دکتر برزگر جلالی، مدیرکل اسناد و کتابخانه ملی شمال‌غرب کشور با تأکید بر اهمیت موضوع، از دانشگاه تبریز به‌دلیل برگزاری این نشست قدردانی کرد و خواستار اقداماتی عملی و فوری برای تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه تبریز شد.

همچنین مقرر شد دکتر رضا نصیری حامد، مدیر امور اجتماعی دانشگاه تبریز و مسئول پروژه تاریخ شفاهی این دانشگاه نسبت به تشکیل دبیرخانه و هدایت مؤثر این طرح فرهنگی اقدام نماید.