نقش اقوام ایرانی در صیانت از وحدت ملی
امروز چهارشنبه نوزدهم دی ماه، آئین بزرگداشت دکتر چنگیز مولائی؛ استاد گروه فرهنگ و زبان های باستانی دانشگاه تبریز و عضو فرهنگستان زبان فارسی در بنیاد پژوهشی شهریار تبریز برگزار می شود.
روابط عمومی دانشگاه تبریز به همین مناسبت در گفت‌وگویی تفصیلی با وی به تشریح تاریخچه و ساختار و اهداف این نهاد علمی و پژوهشی پرداخته است.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه تبریز، دکتر چنگیز مولائی در خصوص تاریخچه فرهنگستان زبان و ادب فارسی اظهار کرد: فرهنگستان زبان و ادب فارسی یک نهاد علمی است که کار اصلی آن حفظ، مراقبت و پاسداری از زبان ملی کشور و انجام تحقیقات علمی و ادبی سامانمند در حوزه زبان و ادبیات فارسی است.
قدمت فرهنگستان در ایران، به 80 سال قبل برمی‌گردد
وی ادامه داد: برای اولین بار مفهوم فرهنگستان، در قرن هفدهم میلادی و در کشورهای غربی به وجود آمد. اما قدمت فرهنگستان در ایران، به 80 سال قبل (سال 1314 شمسی) برمی‌گردد. هرچند که قبل از آن نیز برخی انجمن‌های ادبی برای تقویت زبان فارسی در کار وضع لغت برای مفاهیم جدید بودند. اما هیچکدام از آن انجمن‌ها به‌صورت رسمی فعالیت نمی‌کردند. اما به هرحال میتوان فعالیت‌های آنها را گام‌های آغازینی برای شکل‌گیری فرهنگستان تلقی کرد.
دکتر مولائی با اشاره به تشکیل انجمنی متشکل از وزارت معارف، صنایع مستظرفه و وزارت جنگ قبل از شکل‌گیری فرهنگستان (سال 1303)، خاطرنشان کرد: این انجمن تلاش می‌کرد برای برخی از لغات فرنگی بویژه در حوزۀ نظامی معادل فارسی وضع کند. همچنین قبل از صدور دستور تشکیل فرهنگستان اول توسط رضاشاه در سال 1314، آکادمی طب در سال 1313 تشکیل یافته بود. هدف از ایجاد این آکادمی، پیداکردن معادل فارسی برای برخی کلمات علمی غربی و ترجمه فارسی تعدادی از کتب خارجی در حوزه علم طب بود. در اولین جلسه همین آکادمی طب بود که کلمه «فرهنگستان» به‌عنوان معادل فارسی واژۀ آکادمی، تصویب شد.
تشکیل فرهنگستان اول در سال 1314
وی اضافه کرد: فرهنگستان اول در سال 1314 شکل گرفت و نخستین جلسۀ آن به ریاست محمدعلی فروغی، رئیسالوزارء، با حضور 24 تن از اعضای پیوستۀ آن که جملگی از استادان صاحبنامِ زبان و ادبیات فارسی بودند از جمله علامه دهخدا، استاد بدیع الزمان فروزانفر، ملک الشّعرای بهار، محمد علی فروغی، ابوالحسن فروغی، حسین گل گلاب، رشید یاسمی و ... تشکیل گردید. برخی از دانشمندان خارجی، از جمله آرتور کریستنسن، شرقشناس شهیر دانمارکی نیز عضو افتخاری فرهنگستان اول بودند.
عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: هدف اصلی فرهنگستان اول، صرفا وضع لغات فارسی نبود بلکه سروسامان دادن به تحقیقات ادبی نیز جزو اهداف فرهنگستان اول به شمار می‌رفت. درواقع میتوان گفت که اولویت اصلی فرهنگستان اول تقویت زبان فارسی بود. اما به دلیل برخی از مسائل سیاسی، فعالیت اصلی اعضای فرهنگستان اول برای جلوگیری از افراط و تفریط در واژهسازی، عملاً به وضع لغات فارسی در برابر لغات و اصطلاحات فرنگی متمرکز شد و الحق در این زمینه توفیق زیادی به دست آوردند. لغات و اصطلاحاتی نظیر دانشگاه، دانشکده، استادیار، دانشیار و غیره ساختۀ فرهنگستان اول هستند.
تشکیل فرهنگستان دوم در سال 1349
دکتر مولائی یادآور شد: شاه فرهنگستان اول را در سال 1317 به دلیل عدم رضایت از فعالیّت آن منحل کرد و یک هفتۀ بعد بلافاصله فرمان داد فرهنگستان از نو تشکیل شود و وزیر معارف ریاست آن را بر عهده بگیرد. این بار عدهای دیگر از استادان صاحبنام از جمله دکتر سیاسی، پروفسور محمود حسابی، استاد ابراهیم پورداوود، استاد جلال همایی به عضویت فرهنگستان منصوب شدند. فرهنگستان اول در سال 1342 به فعالیت خود خاتمه داد و مدتی بعد به دنبال هشدار مرحوم دکتر محمد مقدم نسبت به مخاطره افتادن زبان فارسی به دلیل افزایش لغات دخیل فرنگی در آن، در سال 1349 فرهنگستان دوم با عنوان «فرهنگستان زبان ایران» شکل گرفت. استادانی نظیر ذبیح بهروز، محمود حسابی، صادق رضازادۀ شفق، جمال رضایی، صادق کیا، حسین گل گلاب، مصطفی مقربی، یحیی ماهیار نوابی، عیسی صدیق از اعضای پیوستۀ فرهنگستان زبان ایران بودند.
وی ادامه داد: فعالیت اصلی فرهنگستان دوم، علاوه بر وضع لغات فارسی، تقویت و پیرایش زبان فارسی، تحقیق در حوزه زبانها و گویشهای ایرانی و معرفی، تصحیح و توضیح متن‌های کلاسیک فارسی بود. متأسفانه به دلیل حضور برخی افراد تندرو با گرایش تقریبا افراطی نسبت به پالایش زبان فارسی ، فرهنگستان دوم در امر واژهسازی موفقیت چندانی کسب نکرد اما در امر سروسامان دادن به تحقیقات ادبی و بررسی و گردآوری گویشهای ایرانی پیشرفت قابل ملاحظهای به دست آورد و حتی مرحوم استاد صادق کیا؛ رئیس فرهنگستان دوم، گروهی را در فرهنگستان برای تحقیق در حوزۀ گویشهای ایرانی ایجاد کرد.
به گفته استاد دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه تبریز، فرهنگستان دوم تا سال 1362 به فعالیت خود ادامه داد تا اینکه با 11 مؤسسه پژوهشی دیگر ادغام گردید و از تجمیع آنها مؤسسه‌ای تحت عنوان «مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی» (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) پدید آمد.
تشکیل فرهنگستان سوم در سال 1368
مرحوم دکتر سرکاراتی؛ اولین استاد دانشگاه تبریز عضو فرهنگستان
وی در خصوص تشکیل فرهنگستان سوم زبان و ادب فارسی نیز گفت: با توجه به اهمیت و ضرورت تقویت زبان فارسی به‌عنوان زبان ملی و مشترک همۀ ایرانیان و زبان دوم جهان اسلام، در سال 1368، مقدمات شکل‌گیری فرهنگستان سوم با عنوان فرهنگستان زبان و ادب فارسی فراهم شد و سرانجام در دی ماه سال 1368 شورایعالی انقلاب فرهنگی اساسنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی را تصویب کرد و 17 تن از محققان برجسته کشور از جمله احمد تفضلی، سید جعفر شهیدی، غلامحسین یوسفی، طاهره صفارزاده، مصطفی مقربی، غلامعلی حداد عادل را برای صدور حکم عضویت در فرهنگستان به نهاد ریاست جمهوری معرفی کرد. در یکی دو جلسۀ بعدی زندهیاد دکتر بهمن سرکاراتی، استاد فقید دانشگاه تبریز نیز به عضویت فرهنگستان نایل آمد.
وی ادامه داد: فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حال حاضر دارای 24 عضو پیوسته داخلی و دو عضو پیوسته خارجی و تقریباً 19 عضو وابسته دارد که آقای دکتر باقر صدری‌نیا استاد دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه تبریز نیز از جملۀ این اعضا هستند.
فعالیت 14 کارگروه تخصصی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی
عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی در بخش دیگری از این گفت‌وگو در خصوص شرح وظایف فرهنگستان نیز گفت: غالبا نظر عموم مردم این است که عدهای در فرهنگستان حضور دارند که کارشان فقط وضع لغات جدید و معادل‌سازی برای لغات فرنگی است. در حالیکه بحث واژهگزینی تنها یکی از وظایف فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی اکنون متشکل از 14 گروه پژوهشی از جمله گروه زبانها و گویشهای ایرانی، دستور زبان فارسی، فرهنگ‌نویسی، دانش‌نامه ادبی، دانش‌نامه شبه قاره، واژهگزینی، ادبیات معاصر، ادبیات پایداری و... است که دقیقا مانند گروههای دانشگاهی دارای مدیر گروه و تعدادی پژوهشگر متخصص هستند که در حوزههای متنوعی فعالیت دارند و کارهای بسیار بزرگ و فاخری را انجام داده‌اند.
وی افزود: به‌عنوان نمونه گروه دانش‌نامه ادبی، کتاب دانش‌نامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی را در شش مجلد و یک جلد ذیل منتشر کرده است (این مجموعه بعدها با مشارکت انتشارات سخن در 12 مجلد به طبع رسید) که در نوع خود بدون تعارف بینظیر است. در این مجموعۀ عظیم حوزههای مختلف مربوط به زبان و ادبیات فارسی از شرح حال شعرا و نویسندگان فارسی گرفته تاسبک‌های ادبی، نقد متون ادبی، ادبیات ایران پیش از اسلام، شخصیتهای اساطیری و حماسی و داستانی و توسط متخصصان امر مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.. همچنین جامع‌ترین فرهنگ زبان فارسی توسط گروه فرهنگ‌نویسی در حال تدوین است و تا کنون سه جلد از آن چاپ و منتشر شده است.
دکتر مولائی با انتقاد ازافرادی که در فضای مجازی علیه فرهنگستان زبان و ادب فارسی مطالبی را منتشر میکنند، گفت: من واقعا تاسف می‌خورم که عدهای در فضای مجازی مطالبی را علیه فرهنگستان بیان میکنند و این نهاد علمی را گاه با انتساب لغات عجیب و غریب به آن، به سخره می‌گیرند، بدون آنکه از حاصل و نتایج تحقیقات گروههای مختلف این نهاد معتبر علمی آگاهی داشته باشند.
تشریح روند واژهگزینی در فرهنگستان
استاد دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه تبریز در تشریح روند انتخاب لغات معادل فارسی برای لغات فرنگی گفت: برخلاف تصور عموم مردم، امر واژهگزینی به سادگی انجام نمی‌گیرد و یک واژه برای رسیدن به مرحلۀ نهایی تصویب مراحل مختلفی را طی میکند و در جلسات مختلف و متعددی که گروه واژهگزینی تشکیل میدهد، از جهات گوناگون مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی از رسالت و وظیفه خود کوتاه نمی‌آید
دکتر مولائی با بیان اینکه، فرهنگستان به هیچ وجه از رسالت و وظیفه خود که همان پاسداری از زبان و ادبیات فارسی است، کوتاه نمی‌آید؛ در ارتباط با راهکارهای مقابله با تهدیدات فضای مجازی علیه زبان فارسی نیز گفت: در حال حاضر فضای مجازی دنیای خاص خود را دارد و اغلب افرادی که در این فضا هستند و مطالب منتشر شده در فضای مجازی را دنبال میکنند، به لحاظ علمی و ادبی از تخصص و تبحرکافی برخوردار نیستند. تنها راهی که می‌توانیم از ترویج اصطلاحات نادرست و عامیانه در فضای مجازی جلوگیری کنیم، عبارت است از آگاهی بخشی نسبت به رسالت و اهمیت زبان فارسی به‌عنوان زبان ملی مشترک و خطراتی که ممکن است در اثر استفاده از این اصلاحات عامیانه به زبان فارسی وارد شود. در غیراین صورت اگر موضع دستوری و خصمانه اتخاذ کنیم، باتوجه به اینکه اکثر مخاطبان ما در فضای مجازی نوجوانان و جوانان دهه هشتادی هستند، ممکن است عکس العمل منفی نشان دهند.
وی ادامه داد: واقعیت این است که فرهنگستان زبان و ادب فارسی در شبکهها و کانالهای رسانهای خود در فضای مجازی پایبند عمل به رسالت خویش است، و در این کار سخت نیازمند همکاری روز افزون دیگر مؤسسات علمی و سازمانها و نهادهای دیگر بویژه رسانۀ ملی است.
اکثر اقوام ایرانی در شکل‌گیری زبان فارسی فعلی نقش دارند
عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا تقویت زبان فارسی به منزله تضعیف زبان مادری است؟ گفت: زبان فارسی تاریخ پیچیده‌ای دارد و این زبان به شکل کنونی خود میتوان گفت متعلق به قوم خاصی نیست. گرچه نام آن از ایالت پارس گرفته شده است، اما از همان بدو شکل گیری خود، با جذب عناصری از زبانها و گویشهای همخانواده، ظرفیت آن را پیدا کرده است تا به عنوان زبان مشترک همۀ ایرانیان به کار آید
زبان فارسی میراث مشترک تمامی اقوام ایرانی است
وی ادامه داد: استرابو؛ مورخ و جغرافیدان یونانی در قرن اول پیش از میلاد از این زبان مشترک آگاهی داشته است که میگوید همۀ اقوامی که خود را اریه میخوانند، به زبان واحدی با یکدیگر تکلم میکنند. بدین ترتیب زبان فارسی در واقع میراث ملی مشترک همۀ ایرانیانی است که فعالیت علمی و ادبی خود را در قالب آن عرضه داشته و عواطف و احساسات فردی و جمعی خود را با آن تجربه کردهاند.
هیچ زبانی بر زبان دیگری برتری ندارد
دکتر مولائی درخاتمه همچنین در پاسخ به این سوال که آیا زبانها نسبت به هم برتری دارند یا خیر؟ یادآور شد: رسالت اصلی زبان ایجاد ارتباط بین انسان‌ها است. بنابراین هیچ زبانی بر زبان دیگری برتری ندارد و هرزبان در جایگاه خود، زبانی کامل است. به گمان من خویشکاری ثانوی زبان، یعنی زیبایی آفرینی و برخورداری آن از پشتوانۀ علمی و ادبی، را میتوان، آن هم با قید احتیاط، با یکدیگر مقایسه کرد. چنانکه فی المثل جنبۀ غنایی زبان فرانسه و توانایی زبان آلمانی در بیان مسائل فلسفی شاید بیشتر از دیگر زبانهای اروپایی باشد. در میان زبانهای جهان، زبان فارسی از جمله زبانهای انگشت شماری است که از مراحل سهگانۀ تاریخی آن (یعنی دورۀ باستان، میانه و نو) آثار بسیار ارزشمندی برجای مانده است و همین امر به تنهایی گویای ارزش و اهمیت آن در میان دیگر زبانها است.
گفت و گو از: حمید وظیفه
نظر شما :